نصف جهانی خشک، ترک خورده و آلوده

همه چیز فرونشست قابل پیش بینی و خطرش قابل مشاهده است زمانی که تمام منابع آب زیرزمینی ته می‌کشند، ‌زمین سست و توخالی شده و به تدریج و به راحتی بدون نیاز به هیچ محرک خاصی یک روز در زیر پایتان خالی می‌شود. برای همین است که کارشناسان می‌گویند مردم 18 استان از ایران پیش از اینکه زیر پایشان خالی شود، می‌گریزند اما به کجا معلوم نیست! از طرفی آلودگی هوا هم مزید بر علت شده و مردم را راحت‌تر از خاک محل تولدشان که به آن عرق و عشق وعلاقه دارند، می‌کند و فراری می‌دهد و معلوم نیست با خود به کجا می‌برد!

قضیه وقتی جالب‌تر می‌شود که ممکن است گمان کنید مسئولان از این اتفاق وحشتناک بی‌خبر باشند. اما وقتی سری به آمار مرکز پژوهش‌های مجلس بزنید خواهید دید که آنجا اطلاعات و آماری هولناک ثبت شده با این مضامین که «هم‌‌‌اکنون 18 استان کشور در وضعیت «خطر» ناشی از بحران فرونشست هستند؛ 8 میلیون واحد مسکونی در کل کشور (10درصد خانه‌‌‌ها) در خطر تخریب است و 24 میلیون نفر نیز در معرض خطرات ناشی از این پدیده هستند. در این میان، 5 استان تهران، خراسان رضوی، اصفهان، البرز و کرمان در وضعیت بحران بالا هستند. از آن جمله در تهران، مناطق 17 تا 21 و فرودگاه امام خمینی(ره)، فرودگاه مهرآباد و خطوط انتقال انرژی در بخش جنوب غرب و خطوط قطار شهری و مترو، در خطر هستند. در اصفهان نیز حدود 10‌هزار کیلومترمربع شامل 30‌هزار و300 واحد مسکونی، به طور ویژه پالایشگاه برق شهید منتظری، ورزشگاه نقش جهان، فرودگاه بین‌المللی شهید بهشتی، پست‌‌‌های خطوط انتقال نیرو فشار قوی، شهرک صنعتی محمودآباد، خطوط انتقال سوخت به فرودگاه نایین و سگزی، خطوط قطار برون‌شهری به‌ویژه خط اصفهان به شاهین شهر، ابنیه تاریخی مانند پل روی رودخانه زاینده‌رود به شدت در معرض تهدیدهای ناشی از فرونشست هستند.»

همین‌طور که می‌بینید یکی از شهرهای در معرض خطر ایران اصفهان است و روز گذشته یک کارشناس اقتصادی به بحرانی که قرار است خیلی زود دامن این نصف جهان قدیمی و خاطره‌انگیز و این بخش مهم از شناسنامه ایران را بگیرد، هشدار داده. نگاهی به هشدار محمد درویش می‌اندازیم و سری هم به نتایج تحقیقات مرکز پژوهش‌های مجلس زده و پیامدهای فرونشست را از نظر می‌گذرانیم.

اصفهان و دو سناریوی وحشتناک

یک کارشناس محیط زیست، با اشاره به پدیده کم آبی و خشکسالی در اصفهان به انتقال آب برای صنایع به اصفهان اشاره کرده و گفته: برای استفاده صنایع از آب در حال انتقال آب از دریای عمان هستند، اما صنایع فعلی بیشتر از توان اصفهان و زاینده رود هستند، یکی از محدودیت صنایع کمبود آب است اگر آب را از دریای عمان بیاوریم که مردم اصفهان دیگر نمی‌توانند نفس بکشند. چطور است که انتقال گران قیمت آب از جنوب به نظر این دوستان اقتصادی‌تر است تا بخشی از واحد‌های آلاینده به جنوب منتقل شود و اصفهان از محل ظرفیت واقعی‌اش که یک روزی نصف جهان بود استفاده کند.

محمد درویش درباره آینده اصفهان با وجود آلودگی و کم آبی به انتخاب توضیح داده: اصفهان دو سناریو دارد، یک سناریو بدبینانه این است که در سال ۱۴۰۹ با توجه به اینکه مخازن سفره‌های زیرزمینی‌اش تمام می‌شود مردم مجبور به مهاجرت هستند، سناریو خوشبیانه هم ۱۴۱۸ است که آن وقت در صورت عدم اصلاح مبلمان شهری و رفتار صنایع ناچار به مهاجرت می‌شوند. اگر موضوع آلودگی هوا را هم به آن اضافه کنیم و با توجه به اینکه اصفهان بیشتر از اهواز و تهران روز‌های ناسالم دارد، حتی قبل از تمام شدن آب، هوای اصفهان تمام شود و مردم قبل از فرار از تشنگی، از فقدان اکسیژن مجبور به رفتن شوند.

او ادامه داده: الان در استان گیلان اگر سری بزنید و با مسئولین آموزش و پرورش صحبت کنید، تعداد دانش‌آموزان اصفهانی زیاد شده و در برخی محلات در شمال کشور، مردم با لهجه اصفهانی صحبت می‌کنند. نشانه‌های مهاجرت همین الان خود را نشان داده است.

اما او درباره علل افزایش شدید آلودگی هوا در اصفهان هم گفته: حقیقت این است که الان اگر وارد برنامه‌های کارخانه فولاد مبارکه یا ذوب‌آهن و پتروشیمی و پالایشگاه در اصفهان بشوید، این‌ها طرح‌های توسعه‌ای فراوانی را برای یک دهه آینده تعریف کرده‌اند. اولین گام و مهم‌ترین گام این است که اجازه هرگونه بارگذاری جدید به این کارخانه‌های آب بر داده نشود.

به گفته او: در گام اول نباید بگذاریم طرح‌های توسعه‌شان در آبریز زاینده رود انجام شوند؛ در گام بعدی باید واحد‌هایی مانند کک سازی در ذوب‌آهن که فوق‌العاده آلاینده است و آلایندگی آن بیشتر از کل ذوب‌آهن است را تفکیک کنیم و به مناطق دیگر منتقل کنیم.

این فعال محیط زیست افزوده: گام سوم برای اصفهان این است که از تکنولوژی روز استفاده کنند، مثلا گروهی از متخصصین از دانشگاه صنعتی شریف به یکی از واحد‌های تولید کننده فولاد رفته بودند و اعلام آمادگی برای استانداردسازی مصرف آب کرده بودند. آن‌ها گفته بودند شما چقدر پول می‌خواهید و آن‌ها گفته بودند ۳ میلیون دلار، آن‌ها گفته بودند ما با پول‌های کمتر می‌توانیم طرح انتقال آب را اجرا کنیم. این‌ها نکاتی است که حاکمیت باید روی آن دست بگذارد. اگر این اتفاقات رخ دهد من فکر می‌کنم که بخش بزرگی از این مشکل در میان مدت حل می‌شود.

درویش تصریح کرده: این تفکر که کارخانه‌ها باید به سمت استفاده از فاضلاب بروند و فشار به آب کشاورزی نیاورند مشکل را حل نمی‌کند. پسآب‌ها وقتی تصفیه شدند به دلیل تراز منفی، دشت اصفهان و اطراف آن مجال تغذیه پیدا کنند تا خطر فرونشست کاهش یابد نه اینکه آن‌ها را در بخش صنعت استفاده کنیم.

خلأ قانونی نداریم؛ قوانین اجرا نمی‌شوند

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، وقوع پدیده فرونشست زمین پیامدهای متعددی در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، زیست محیطی و... به دنبال دارد. ازجمله پیامدهای اقتصادی فرونشست می‌توان به افزایش هزینه نگهداری زیرساخت‌ها، کاهش ارزش زمین و اموال، خسارت به شریان‌های حیاتی، آسیب به ساختمان‌ها و ابنیه، اختلال در فعالیت‌های اقتصادی و نابودی کسب و کارها اشاره کرد. خطر سیلاب، اختلال در مدیریت آب و بخش‌های مرتبط، تشدید پیامدهای خشکسالی، کاهش تنوع زیستی و ارزش اکولوژیکی و... نیز ازجمله اثرات زیست محیطی فرونشست هستند. از منظر اجتماعی نیز فرونشست زمین می‌تواند کاهش کیفیت محیط زندگی انسان‌ها، اختلال در بهداشت روانی، نارضایتی‌های اجتماعی و... را در پی داشته باشد.

مرکز پژوهش‌‌‌های مجلس پس از ذکر آسیب‌های جدی دیگری که ناشی از پدیده فرونشست زمین هستند، در جمع‌‌‌بندی و نتیجه‌‌‌گیری گزارش خود اعلام کرده: مساله اصلی کشور در این رابطه، نه خلأ قانونی، بلکه عدم‌اجرای قوانین موجود و ضعف نظارتی در این حوزه است. با توجه به تعدد قوانین در کشور و اینکه خلأ قانونی در این زمینه وجود ندارد، نیازی به ارائه قانون جدید نیست و اولویت با به‌روزرسانی و اجرای قوانین موجود اســت ودرصورت نیاز به ارائه طرح جدید، آسیب‌شناسی وبررسی عدم‌موفقیت قوانین وطرح‌های قبلی درگام اول ضرورت دارد.